De Agitatoren

Hoofdstuk 1: De vos en het kippenhok 21 van de twee. Maar niet vanavond. Vanavond was de beslissing eenvoudiger: ja of nee. Het contract aannemen of afwijzen. Hij kende het antwoord al. Hij had het geweten op het moment dat Bruckner “twaalf” zei. Niet vanwege het geld, hoewel het geld aanzienlijk was, maar omdat de operatie schoon was in haar conceptie. Er was oprechte onrust om mee te werken, een duidelijk gewenst resultaat, een opdrachtgever met de middelen om het werk te ondersteunen, en een geografie die gunstig was voor discrete terugtrekking wanneer het werk gedaan was. Dit waren de omstandigheden waaronder Meridian het best opereerde, en Vale had het niet zo lang overleefd door opdrachten aan te nemen die buiten zijn operationele parameters vielen. Hij sloot het notitieboek, vergrendelde beide laptops in de bureaula, en liep naar het raam. St John's Wood was stil. Een stel liep voorbij onder de straatlantaarns, arm in arm, lachend om iets. Een vos draafde de weg over met het eigenaarsbewuste zelfvertrouwen van een dier dat lang geleden had geconcludeerd dat de stad aan hem toebehoorde. Vale keek naar de vos totdat deze verdween in een tuin drie deuren verderop. Toen sloot hij de gordijnen, deed het licht uit, en ging naar bed. De machine was ontwaakt. De Agitatoren 22 3 Hoofdstuk 2: Roestkleurig water De rivier had de kleur van roest. Gabriela Marin was erover verteld, had foto's gezien op sociale media, had de rapporten gelezen die waren ingediend door milieuorganisaties wier financiering altijd te klein was en wier taalgebruik altijd te beleefd. Maar terwijl ze om zeven uur 's ochtends op de oever van de Rio Turbio stond en het water langs zag glijden als iets dat uit de aarde bloedde, begreep ze voor het eerst dat geen enkele foto en geen enkel rapport het gewicht kon dragen van wat ze zag. De rivier was niet slechts verkleurd. Hij was fout. Hij bewoog met een olieachtige zwaarte die schoon water niet bezat, en hij droeg een geur die ergens tussen metaal en verval hing, het soort geur dat zich achter in de keel nestelde en daar urenlang bleef hangen. Langs de oever waren de stenen die grijs of bruin hadden moeten zijn bedekt met een oranje residu dat afbrokkelde wanneer ze het aanraakte en haar vingers bevlekt achterliet. Ze veegde haar hand af aan haar spijkerbroek en pakte haar telefoon om een video op te nemen. Ze filmde langzaam van stroomopwaarts, waar de rivier tevoorschijn kwam uit een smal dal tussen twee bergkammen, naar stroomafwaarts, waar hij door het dorp Quillabamba liep voordat hij uiteindelijk samenvoegde met de grotere Rio Cobre en westwaarts naar de kust stroomde. Ergens tussen de bergkammen en het dorp sloeg het water om. Ergens daarboven, op het hooglandplateau waar de Dorado Mining Corporation haar dagbouwlocatie voor lithiumwinning exploiteerde, vond alles wat ze in de grond stopten een weg naar het water waarvan vierduizend mensen afhankelijk waren voor drinken, koken en irrigatie. “Het is al twee jaar zo.” De stem kwam van achter haar. Gabriela draaide zich om en zag een vrouw van in de zestig op het pad staan dat van het dorp naar beneden leidde, met een plastic emmer in elke hand. Ze was klein, breedgeschouderd, met het verweerde gezicht en de eeltige handen van iemand die een leven lang land had bewerkt dat minder teruggaf dan het nam. Haar haar was naar achteren getrokken onder een geweven hoed in hooglandstijl, en ze droeg een vest over een traditionele pollerarok die zo vaak was versteld dat de lappen hun eigen lappen hadden. “Twee jaar?” zei Gabriela. “Langer. Maar twee jaar sinds het deze kleur kreeg. Daarvoor was het troebel. We konden het nog gebruiken als we het kookten. Nu kunnen we het helemaal niet meer gebruiken. We halen water van De Agitatoren 24 de bron aan de andere kant van de heuvel.” Ze tilde de emmers iets op, als ter demonstratie. “Drie keer per dag.” Gabriela keek naar het pad. Het klom steil door terrasvormige velden naar een bergkam die minstens driehonderd meter boven het dorp lag. De vrouw maakte deze reis drie keer per dag, water dragend. “Hoe heet u?” “Dolores. Dolores Quispe.” “Quispe. Bent u verwant aan Tomas?” De uitdrukking van de vrouw veranderde, een spanning rond de ogen die trots of bezorgdheid kon zijn of allebei. “Hij is mijn zoon.” Gabriela probeerde al drie weken een interview te regelen met Tomas Quispe. Hij was de meest prominente stem van de campagne van de hooglandgemeenschappen tegen de mijnbouwactiviteiten, een voormalig onderwijzer die activist was geworden toen zijn leerlingen ziek begonnen te worden en de reactie van de overheid was geweest om een delegatie te sturen die watermonsters nam, een rapport indiende en niets deed. Quispe had wegblokkades georganiseerd, bij de regionale overheid gelobbyd, was naar Puerta Alta gereisd om de nationale vergadering toe te spreken, en was in elke fase genegeerd. Zijn naam verscheen met toenemende frequentie in internationale berichtgeving, gewoonlijk vergezeld van het woord “onruststoker” of “radicaal”, woorden waarvan Gabriela uit ervaring wist dat journalisten ze gebruikten wanneer ze niet Hoofdstuk 2: Roestkleurig water 25 genoeg tijd hadden besteed om iemand te begrijpen en nauwkeurig te beschrijven. “Ik ben journalist,” zei Gabriela. “Van La Linterna. Ik schrijf over de mijnbouwvervuiling.” “Ik weet wie u bent. Ik heb uw artikelen gelezen.” Dolores zette de emmers neer en strekte haar rug met de langzame zorgvuldigheid van iemand wier lichaam pijn deed op plekken waarover ze was opgehouden te klagen. “Tomas leest ze ook. Hij zegt dat u een van de weinigen bent die het juist vertelt.” “Ik probeer het.” “Proberen is niet genoeg. Maar het is meer dan de meeste mensen doen.” Ze pakte de emmers weer op. “Kom. Ik breng u naar het dorp. U kunt mijn kleinzoon ontmoeten.” Ze liepen samen het pad op, Gabriela haar tempo aanpassend aan de gestage, ongehaaste klim van de oudere vrouw. De ochtendlucht was dun en koud op deze hoogte, en Gabriela, die was opgegroeid in Puerta Alta op zeeniveau, voelde de vertrouwde beklemming in haar borst die bij reportages in het hoogland hoorde. De hoogte maakte alles moeilijker. Lopen, ademen, denken. De hooglandgemeenschappen leefden er hun hele leven mee, en ze vroeg zich soms af of de onverschilligheid van de rest van het land voor hun lijden deels een functie was van simpele geografie. Uit het zicht, buiten adem, uit het hart. Quillabamba onthulde zich geleidelijk toen ze de eerste bergkam bereikten. Het was geen dorp in Europese zin, geen cluster van gebouwen rond een kerk en een plein. Het was een verstrooiing De Agitatoren 26 van stenen en lemen huizen verspreid over een glooiende helling, verbonden door paden in plaats van wegen, met terrasvormige velden die aan de ene kant naar het rivierdal afdaalden en ruig weideland dat aan de andere kant naar het mijnbouwplateau opklom. Er waren misschien tachtig huizen, hoewel sommige verlaten leken, hun daken naar binnen ingestort en hun deuropeningen donker. “Mensen vertrekken,” zei Dolores, Gabriela's blik naar de lege huizen volgend. “De jongeren gaan naar de stad. De ouderen blijven omdat ze nergens anders heen kunnen. En degenen ertussenin, degenen met kinderen, die blijven omdat ze het zich niet kunnen veroorloven om te vertrekken en het zich niet kunnen veroorloven om te blijven. Dat is de keuze die het mijnbouwbedrijf ons heeft gegeven.” Een hond van onbepaald ras draafde een tijdje naast hen mee, verloor toen zijn interesse en verdween achter een muur. Een vrouw die was aan het ophangen op een lijn tussen twee palen knikte naar Dolores maar zei niets. Het dorp had de specifieke stilte van een plek waar mensen hadden geleerd energie te sparen, waar conversatie een hulpbron was die zorgvuldig in plaats van vrijelijk werd besteed. Dolores leidde haar naar een huis nabij het centrum van het dorp, iets groter dan zijn buren, met een golfplaten dak en een klein erf omsloten door een lage stenen muur. Een jongen zat op de muur, benen bungelend. Hij was misschien acht jaar oud, mager op een manier die Gabriela herkende als fout - niet de gewone magerheid van een kind dat de hele dag rende en klom, maar de Hoofdstuk 2: Roestkleurig water 27 magerheid van een kind wiens lichaam niet goed functioneerde. Zijn huid had een grijzige ondertoon onder het bruin, en zijn ogen, toen hij naar hen opkeek, waren te groot voor zijn gezicht. “Dit is Mateo,” zei Dolores. “Mijn kleinzoon. Tomas' jongen.” Gabriela hurkte tot op het niveau van de jongen. Hij bekeek haar met de kalme, beoordelende blik van een kind dat door te veel vreemden was bekeken - artsen, journalisten, overheidsfunctionarissen met klemborden - en had geleerd dat bekeken worden niet noodzakelijkerwijs hielp. “Hallo, Mateo.” “Hallo.” “Hoe oud ben je?” “Negen.” Hij stak negen vingers op en vouwde ze dan terug in zijn schoot. Gabriela keek naar Dolores. Negen jaar oud. Hij leek jonger. Zijn armen waren dun genoeg dat ze de botten van zijn polsen duidelijk kon zien, en wanneer hij van positie verschoof op de muur merkte ze dat hij bewoog met een stijfheid die in een veel ouder lichaam thuishoorde. “Hij heeft pijn in zijn gewrichten,” zei Dolores zacht, alsof de jongen het niet kon horen, hoewel hij dat duidelijk wel kon. “En in zijn maag. De dokter in Huancavelica zegt dat het de zware metalen zijn. Het arseen en het cadmium. Van het water.” “Wanneer is het begonnen?” “Drie jaar geleden. Hij was gezond daarvoor. Hij was de snelste De Agitatoren 28 renner op school. Nu kan hij sommige dagen helemaal niet rennen.” Mateo luisterde hiernaar met de geduldige berusting van iemand die zijn eigen verhaal al vele malen had horen vertellen en was opgehouden te verwachten dat het iets zou veranderen. Hij peuterde aan een losse steen op de muur en knipte hem de binnenplaats in, waar hij een keer stuiterde en tot stilstand kwam tegen de voet van een watercontainer - een groot blauw plastic vat van het soort dat door humanitaire organisaties werd uitgedeeld. Op het vat zat een sticker met Agua Segura in vervaagde letters. Veilig water. Het was bijna leeg. “Hoeveel kinderen in het dorp zijn ziek?” vroeg Gabriela. “Veertien. Dat zijn degenen van wie we weten. Sommige families brengen hun kinderen niet naar de dokter omdat de dokter in Huancavelica zit, wat vier uur met de bus is, en de bus geld kost dat ze niet hebben.” Gabriela pakte haar notitieboekje, het fysieke, het spiraalgebonden reportersblok dat ze overal mee naartoe nam en dat haar redacteur, Luis, haar knuffeldeken noemde. Ze schreef er constant in, niet omdat ze digitale opnames niet vertrouwde, maar omdat het met de hand schrijven haar dwong in real time te verwerken wat ze hoorde, om beslissingen te nemen over wat ertoe deed voordat ze de locatie verliet in plaats van achteraf in het comfort van haar kantoor. Ze schreef: 14 kinderen ziek. Waarschijnlijk meer. Arseen, Hoofdstuk 2: Roestkleurig water 29 cadmium. 3 jaar. Geen adequate medische respons. Watervaten bijna leeg. “Kan ik Tomas spreken?” Dolores aarzelde. Het was een kleine aarzeling, nauwelijks een ademhaling, maar Gabriela interviewde al lang genoeg mensen om de pauze te herkennen van iemand die vertrouwen afwoog tegen risico. Tomas Quispe was niet zomaar een protestleider. Hij was een man die machtige vijanden had gemaakt, en elke journalist die naar Quillabamba kwam was een potentiele bondgenoot of een potentieel gevaar, en soms allebei. “Hij is bij het kamp,” zei Dolores. “Op de plateauweg. Hij zal er tot de avond zijn.” “De blokkade?” “Ja.” De blokkade was de laatste escalatie in de campagne van de hooglandgemeenschappen. De afgelopen zes weken hadden Quispe en enkele honderden aanhangers de toegangsweg naar de Dorado-mijnbouwlocatie geblokkeerd, waardoor vrachtwagens het winningsgebied niet konden bereiken. Het bedrijf had een gerechtelijk bevel verkregen dat eiste dat de weg werd vrijgemaakt, maar de regionale politie had tot nu toe geweigerd het te handhaven, deels omdat ze de mankracht misten en deels omdat verschillende agenten familie hadden in de getroffen dorpen. Het was een