Het andere Frankrijk

De stad van honderd torens 19 Vandaag de dag telt de bevolking rond de 118.000, met een metropoolregio van meer dan 700.000. Het is de grootste stad van Normandie, de regionale hoofdstad sinds de bestuurlijke fusie van Opper- en Neder-Normandie in 2016, en de vijfde haven van Frankrijk. Een industriele zuidoever gonst nog altijd van bedrijvigheid. De Universiteit van Rouen Normandie levert afgestudeerden aan de regionale economie. Om de vier tot zes jaar organiseert de stad L'Armada, een bijeenkomst van tallships uit de hele wereld die de Seinekade transformeert in iets uit een roman van Patrick O'Brian. Niets van dit alles is wat de reisgidsen als eerste noemen. Die beginnen met Jeanne d'Arc en de kathedraal en gaan verder. Maar Rouen is geen stad die gereduceerd kan worden tot twee bezienswaardigheden en een lunchstop. Het is een stad die Normandie heeft gebouwd, de Engelse geschiedenis heeft gevormd, en alles heeft overleefd wat het in tweeduizend jaar naar het hoofd is geslingerd. Het verdient beter dan er doorheen te rijden. Het andere Frankrijk: Seine-Maritime 20 4 De kathedraal en de schilder Er staat een kerk in Rouen die zo mooi is dat een negentiende-eeuwse architectuurhistoricus haar de mooiste in haar soort in heel Europa noemde. Ze heeft gebrandschilderd glas uit de veertiende eeuw dat bombardementen overleefde die de ramen van elk gebouw eromheen aan diggelen sloegen. Haar gewelven reiken drieendertig meter hoog. Haar schip strekt zich uit over 134 meter. Ze heeft een van de fijnste orgels van Frankrijk. En bijna niemand buiten Normandie heeft er ooit van gehoord. Die kerk is niet de kathedraal. Het is Saint-Ouen. En het feit dat Saint-Ouen de op een na indrukwekkendste kerk is in een stad die op zichzelf al niet bijzonder bekend is, vertelt je alles wat je moet weten over de diepte van wat Rouen te bieden heeft. Dit is een plek waar een gebouw dat in elke andere stad het middelpunt zou zijn, nauwelijks de reisgidsen haalt omdat de kathedraal ernaast alle aandacht opslokt. We komen terug bij Saint-Ouen. Maar eerst de kathedraal, want de Notre-Dame de Rouen verdient alles wat erover gezegd is en heel wat dat nog niet gezegd is. Wat je vandaag ziet is het product van ruwweg achthonderd jaar bouwen, vernietigen, herbouwen en discussieren. Er staat op zijn minst sinds de vierde eeuw een kathedraal op deze plek. Rollo werd gedoopt in de Karolingische versie in 915 en er begraven in 933. Zijn kleinzoon Richard I vergrootte haar rond 950. Toen, in 1200, raasde een brand door het schip, het koor en de bovenste verdiepingen, en werd besloten opnieuw te beginnen in de nieuwe gotische stijl die over Noord-Frankrijk trok. De bouw begon aan de Tour Saint-Romain, de noordelijke toren, rond 1160. Een schip verrees gedurende de dertiende eeuw. Twee van de grote zijportalen, het Portail des Libraires en het Portail de la Calende, werden toegevoegd in de veertiende eeuw, hun deuropeningen vol gebeeldhouwde figuren die nog steeds de kracht hebben om je in je sporen te doen stilstaan. Tussen de veertiende en zestiende eeuw kreeg de westgevel vorm, dat buitengewone steile vlak van steenwerk dat Claude Monet later beroemd zou maken. En toen, helemaal aan het einde van de gotische periode, bouwden ze de Botertoren. La Tour de Beurre is een van de beste verhalen in de Franse architectuur. In de jaren 1480 had de kathedraal een zuidwestelijke toren nodig om de Tour Saint-Romain aan de andere kant van de gevel in evenwicht te brengen. Geld was het probleem. Boter was de oplossing. Aartsbisschop Robert de Croismare legde de eerste steen in 1485 en financierde de bouw Het andere Frankrijk: Seine-Maritime 22 met een pauselijke aflaat die welgestelde Rouennaars toestond om boter te eten tijdens de vastentijd, op voorwaarde dat ze een boete betaalden aan het bouwfonds. Guillaume Pontis en Jacques Le Roux deden het bouwwerk. Het was klaar in 1507. Vijfenzeventig meter hoog, gebouwd uit een geelachtige kalksteen gewonnen bij Saint-Leu-d'Esserent, ten noordoosten van Parijs, heeft de toren een merkbaar warmere tint dan de bleke Caumontsteen die in de rest van de kathedraal is gebruikt. Ze herbergde ooit een van de grootste carillons van Frankrijk. Ze heet de Botertoren omdat ze letterlijk werd betaald door mensen die de zuivel niet konden laten staan. En dan is er de spits. Met 151 meter is de gietijzeren fleche van de kathedraal van Rouen de hoogste kerkspits van Frankrijk. Vier jaar lang, van 1876 tot 1880, was het de hoogste door mensen gemaakte structuur ter wereld, totdat de Dom van Keulen hem overtrof. Maar de huidige spits is eigenlijk de derde die op de centrale vieringtoren staat. Een oorspronkelijke gotische spits brandde af in 1514. Een vervanging werd gebouwd in hout, bedekt met vergulde loodplaten, en bekroond met een borstwering in 1580. Die hield stand tot 1822, toen ze door bliksem werd getroffen en vernietigd. Jean-Antoine Alavoine ontwierp haar opvolger in gietijzer, een neogotische constructie omringd door vier kleinere koperen spitsjes. Ze weegt achtduizend ton en ze zwaait zichtbaar in een stevige wind. Eronder staan in het schip en recht omhoog kijken door de kruising is een van die momenten waarop gotische architectuur De kathedraal en de schilder 23 doet waarvoor ze ontworpen is. Ze maakt je heel klein en de hemel heel dichtbij. De meeste mensen kennen de westgevel, maar het is de moeite waard even stil te staan bij waarom hij eruitziet zoals hij eruitziet. In tegenstelling tot veel gotische kathedralen, die een symmetrisch front presenteren met gelijke torens, is de gevel van Rouen opzettelijk scheef. Links is de Tour Saint-Romain Romaans aan de basis en gotisch erboven. Rechts is de Tour de Beurre Flamboyant Gotisch, drie eeuwen jonger en gebouwd van andere steen. Daartussen beslaat het scherm van de gevel zelf meerdere generaties van de gotische stijl, van de dertiende-eeuwse portalen tot de zestiende-eeuwse geveltopppen. Hij is de meest menselijke van de kathedralen genoemd, en dat klopt precies. Hij ziet er niet uit als een enkel visioen dat volgens plan is uitgevoerd. Hij ziet eruit als een gebouw waar een stad aan bleef werken, generatie na generatie, elk toevoegend wat ze konden, niemand bereid om te stoppen. Stap naar binnen en de geschiedenis wordt persoonlijk. Een kooromgang buigt rond het oosteinde van het koor, geflankeerd door zeven kapellen die in de dertiende en veertiende eeuw zijn toegevoegd. In het noordtransept vind je het graf van Rollo, de Vikingstichter van Normandie. Zijn oorspronkelijke graf werd verwoest bij het bombardement van 1944. Wat je vandaag ziet is een vervanging, een kopie van het graf van Hendrik de Jonge Koning die in de negentiende eeuw werd gemaakt. Rollo's eigenlijke stoffelijke resten, samen met die van zijn zoon Willem Langzwaard, werden overgebracht van de eerste kathedraal naar Het andere Frankrijk: Seine-Maritime 24 de Romaanse kathedraal in 1063, en vervolgens naar de gotische kathedraal toen die voltooid was. Ze zijn drie keer verplaatst in duizend jaar. Zelfs in de dood kan de man die Normandie maakte niet stilzitten. Vlakbij bevindt zich een ander soort gedenkteken. Een klein kistje aan de zuidzijde van de kooromgang bevat het hart van Richard Leeuwenhart, hier geplaatst op zijn eigen verzoek toen hij stierf in 1199. Richard was hertog van Normandie en tevens koning van Engeland, en hij beschouwde Rouen, niet Londen, als zijn ware zetel. In 2012 analyseerden wetenschappers van de Universiteit van Bordeaux de resten van het hart en ontdekten dat het was gebalsemd met wierook, kwik en diverse plantaardige stoffen. Wierook was opzettelijk en symbolisch. Het was aanwezig geweest bij de geboorte en balseming van Christus. Richard, wat zijn andere kwaliteiten ook waren, had geen gebrek aan eigendunk. Andere graven zijn het zoeken waard. Het monument van Louis de Breze, toegeschreven aan Jean Goujon, is een opmerkelijk renaissancestuk met Korinthische zuilen op de onderste verdieping en kariatiden op het bovenste register. Het heeft niets te maken met het gotische gebouw eromheen en alles met de ambitie van zestiende-eeuwse aristocraten die wilden dat hun grafmonumenten eruitzagen als Romeinse tempels. En dan is er Monet. In de lentes van 1892 en 1893 huurde Claude Monet kamers in gebouwen tegenover de kathedraal en schilderde hij de westgevel, De kathedraal en de schilder 25 keer op keer, op verschillende tijdstippen van de dag en bij verschillende weersomstandigheden. Hij werkte als een bezetene, van doek naar doek wisselend terwijl het licht veranderde, soms veertien versies in een enkele sessie. Hij schilderde vanuit ten minste drie verschillende uitkijkpunten op de Place de la Cathedrale. Het ene was een naaiatelier. Het andere was de boetiek van Levy. Het derde was de cadeauwinkel van Mauquit op nummer 81 van de Rue du Grand-Pont. Alleen de eerste schilderijen, gemaakt in februari 1892 vanuit de binnenplaats van de Albane, waren in de open lucht geschilderd. Al het andere werd geschilderd van achter glas, uitkijkend op dat buitengewone stenen massief. Hij maakte in totaal meer dan dertig doeken. Terug in zijn atelier in Giverny in 1894 werkte hij ze bij uit het geheugen, verfijnde de kleur, verdikkte de impasto, dateerde ze allemaal terug naar 1894. De kathedraal zelf was bijna irrelevant voor wat hij deed. Wat ertoe deed was het licht. Steen was slechts het oppervlak waarop het viel. In mei 1895 exposeerde zijn handelaar Paul Durand-Ruel twintig van de schilderijen in zijn galerie aan de Rue Lafitte in Parijs. De reactie was buitengewoon. Degas kwam. Pissarro kwam. Cezanne kwam. Renoir kwam. Ze bewonderden wat hij had gedaan, en verscheidenen van hen zeiden dat publiekelijk. Georges Clemenceau, die later Frankrijk door de Eerste Wereldoorlog zou leiden, schreef een beroemde recensie in de krant La Justice op 20 mei 1895, die hij “De Revolutie van de Kathedralen” noemde. Hij betoogde dat Monet iets fundamenteels had aangetoond over Het andere Frankrijk: Seine-Maritime 26 waarneming zelf. Clemenceau schreef dat de kathedraal evenveel bestaansvormen had als er delingen van de tijd waren, en dat Monets oog, het oog van een voorloper, de weg wees naar een doordringender en subtieler begrip van de visuele wereld. Acht schilderijen werden onmiddellijk verkocht. Vandaag zijn de dertig doeken verspreid over musea en privecollecties over de hele wereld. Verscheidene hangen in het Musee des Beaux-Arts de Rouen, en ze zijn het bezoek op zichzelf al waard. Maar de werkelijke ervaring is op de Place de la Cathedrale staan op verschillende tijdstippen van de dag en zien wat Monet zag. Die gevel verandert echt. In de vroege ochtend is hij grijs en blauw, oprijzend uit de mist. Om twaalf uur schittert hij wit. In de late namiddag wordt hij goud en roze, de schaduwen die zich verdiepen in de portalen totdat de gebeeldhouwde figuren lijken te bewegen. Monet heeft dit niet uitgevonden. Hij bewees alleen dat het de moeite waard was er aandacht aan te besteden. In de zomermaanden organiseert de stad een licht- en geluidsshow die de geschiedenis van Rouen projecteert op de westgevel van de kathedraal. Het is een publiekstrekker en een goed stuk openbaar spektakel. Maar er in stilte staan om zeven uur 's ochtends, met het plein leeg en het licht dat net de steen begint te verwarmen, is beter. Loop vanuit de kathedraal naar het oosten langs de Rue Martainville en je bereikt Saint-Maclou, een kerk zo extravagant gotisch dat ze eruitziet alsof ze ontworpen is door iemand die vond dat de kathedraal niet hard genoeg zijn best deed. Gebouwd tussen de veertiende en zestiende eeuw in de Flamboyante stijl, is De kathedraal en de schilder 27 het allemaal luchtbogen, hoge spitsen en stenen kantwerk dat de structurele eigenschappen van het materiaal lijkt te tarten. Flamboyant Gotiek dankt haar naam aan het vlamachtige maaswerk in haar raamontwerpen, en Saint-Maclou is de stijl op volle kracht. Het is geen subtiel gebouw. Maar erachter, door een smalle doorgang op nummer 186 van de Rue Martainville, ligt iets dat werkelijk anders is dan alles wat je in een Europees stadscentrum kunt vinden. Het Aitre Saint-Maclou is het laatst overgebleven middeleeuwse pestossuarium dat nog overeind staat in het hart van een Europese stad. Het kondigt zichzelf niet aan. Een ingang is makkelijk