De Rivier en de Uil

Hoofdstuk Een: De Eerste Mensen: Grotten, Stenen en het Erve-dal 27 3 Hoofdstuk Twee: Noviodunum: Toen Rome een Stad Bouwde in de Bocage U komt bij Jublains aan vanuit het noorden, over een weg die door tien kilometer bocage voert die zo stil is dat het luid- ste geluid de motor van uw eigen auto is. Heggen rijzen hoog op aan weerszijden. Velden zijn klein, en een tractor staat leeg in een hek. Er is een gehucht, drie huizen en een schuur, dan weer heg- gen, dan een bord dat Jublains zegt en u bent in een dorp dat op het eerste gezicht eruitziet als elk ander dorp in Mayenne. Een kerk. Een mairie. Een handvol huizen rond een kruispunt. Koeien in een weiland naar het oosten. Niets dat erop wijst dat tweedui- zend jaar geleden dit een functionerende Romeinse stad was met een theater, een tempel, openbare badhuizen, vloerverwarming en een bestuur dat belastingen inde en wegen naar de kust onder- hield. Het eerste wat de Romeinen hier bouwden was een tempel. Geen fort, geen kazerne, geen wegstation. Een tempel. Dit vertelt u iets wezenlijks over hoe Rome opereerde in Gallië, want het conventionele beeld van de Romeinse verovering - het beeld dat de meeste mensen in hun hoofd hebben - behelst legioenen die vijandig grondgebied binnenmarcheren en orde opleggen met het zwaard. Dat gebeurde. Maar wat daarna gebeurde was subtieler en op de lange termijn effectiever. De Romeinen veroverden niet eenvoudigweg de volken die ze in westelijk Gallië aantroffen. Ze absorbeerden hen. Ze namen de plekken die al heilig waren, al belangrijk, al het middelpunt van het lokale leven, en ze bouwden er bovenop. De tempel bij Jublains werd opgericht op de locatie van een bestaand Gallisch heiligdom. De boodschap was helder. Uw goden zijn hier welkom. Ze hebben alleen een beter gebouw nodig. De mensen die de Romeinen in dit deel van Gallië aantroffen waren de Diablintes. Hun naam overleeft in de moderne plaatsnaam Jublains, die via eeuwen van taalkundige erosie afstamt van het Latijnse Noviodunum Diablintum, de nieuwe vesting van de Diablintes. Ze waren een Keltische stam, een van tientallen die het huidige Noord- en West-Frankrijk bewoonden voor en tijdens de Romeinse verovering. Caesar vermeldt hen slechts terloops in zijn verslag van de Gallische Oorlogen, en noteert hun deelname aan een coalitie van Armoricaanse stammen die zich in 56 voor Christus verzetten tegen de Romeinse expansie. Ze behoorden niet tot de hoofdrolspelers. Ze produceerden geen Vercingetorix en leidden geen dramatisch De Rivier en de Uil 30 laatst gevecht. Ze lijken het Romeinse gezag relatief vroeg en relatief vreedzaam te hebben aanvaard, wat kan verklaren waarom Rome hen beloonde met een volledig stadscentrum in plaats van louter een garnizoen. Wat we weten over de Diablintes van voor Rome komt grotendeels uit de archeologie. Ze waren boeren en metaalbewerkers, die een gebied bewoonden dat ruwweg overeenkomt met de noordelijke helft van het huidige département Mayenne. Ze handelden met naburige stammen: de Cenomani in het oosten (wier hoofdstad Le Mans zou worden), de Andecavi in het zuiden (Angers), en de Redones in het westen (Rennes). Ze hadden een eigen munt, kleine zilveren en bronzen stukken met Gallische symbolen en opschriften, waarvan sommige bewaard zijn gebleven in het museum bij Jublains. Ze aanbaden bij heiligdommen in de open lucht, waarvan dat bij Jublains vermoedelijk het belangrijkste was. En ze hadden een naam die taalkundigen al eeuwen raadsels opgeeft. Diablintes komt mogelijk van een Keltische wortel die “de vernietigers” of “de strijders” betekent, wat merkwaardig contrasteert met hun kennelijke bereidheid om Rome te aanvaarden. Misschien was de naam verdiend in een eerder conflict, nu verloren voor de geschiedenis. Misschien was het aspiratief. We weten het niet. Wat we wel weten is wat Rome voor hen bouwde. Loop vandaag over de site bij Jublains en u loopt door de resten van een complete Romeinse stad. De tempel is de oudste structuur, daterend uit de eerste eeuw, maar werd al snel vergezeld door een Hoofdstuk Twee: Noviodunum: Toen Rome een Stad Bouwde in de Bocage 31 theater, openbare badhuizen, een forum, en de woonstraten en commerciële straten die ze verbonden. Het stratenplan is nog steeds leesbaar. U kunt op de parkeerplaats naast het museum staan en de lijn van de hoofdweg traceren, de cardo, die van noord naar zuid liep door wat ooit een nederzetting was van misschien twee- of drieduizend mensen. In de velden aan weerszijden hebben luchtfoto's en gewasmarkeringen de contouren onthuld van gebouwen die niet zijn opgegraven, straten die niet zijn blootgelegd, een stad die zich uitstrekt voorbij wat momenteel zichtbaar is. Jublains is gedeeltelijk opgegraven. Wat u ziet is een fractie van wat er is. Het theater is de structuur die de meeste bezoekers het gemakkelijkst kunnen lezen. Het is niet groot naar Romeinse maatstaven. Het zou niet hebben geconcurreerd met de arena's van Nîmes of Arles, of zelfs met het amfitheater in Cirencester in de Cotswolds. De zitcapaciteit was waarschijnlijk enkele duizenden, passend bij een regionale hoofdstad eerder dan een grote stad. Maar de vorm is onmiskenbaar: de gebogen zitbanken die in de natuurlijke helling van het terrein zijn gesneden, het orkest, het podiumgebied, allemaal aangelegd volgens het standaard Romeinse patroon dat u kunt terugvinden van Brittannië tot Noord-Afrika. Ga in het midden van het orkest staan en kijk omhoog naar de met gras begroeide tribunes waar het publiek ooit zat, en de schaal van wat Rome op deze onwaarschijnlijke locatie bereikte wordt werkelijk. Hier werden toneelstukken opgevoerd. Religieuze ceremonies gehouden. Openbare bijeenkomsten belegd. De bevolking van Noviodunum, De Rivier en de Uil 32 een mengeling van geromaniseerde Galliërs en Romeinse kolonisten, kwam hier om te worden vermaakt en geïnformeerd op precies de manier waarop bevolkingen in het hele Rijk dat deden. Het theater verbond dit kleine stadje in de bocage met een beschaving die zich uitstrekte van de Muur van Hadrianus tot de Eufraat. Dat is het doel van Romeinse architectuur. Het was nooit louter functioneel. Het was een verklaring van verbondenheid met iets groter dan jezelf. De badhuizen vertellen een vergelijkbaar verhaal, hoewel ze minder compleet bewaard zijn gebleven. Romeins baden was niet alleen een kwestie van hygiëne, hoewel hygiëne er deel van uitmaakte. Het was een sociaal ritueel, een dagelijks ontmoetingspunt waar zaken werden besproken, vriendschappen onderhouden, roddels uitgewisseld en status tentoongespreid. De badhuizen bij Jublains volgden de standaardvolgorde van frigidarium, tepidarium en caldarium - de koude, warme en hete ruimtes waardoor de bader voortschreed, elk op een hogere temperatuur dan de vorige. Het hypocaustum, de vloerverwarming aangedreven door een houtgestookte oven die warme lucht circuleerde onder verhoogde vloeren en door holle wanden, is zichtbaar in de ruïnes. U kunt de pilaren zien, de pilae, die de vloer boven de verwarmingskamer droegen, en de kanalen waardoor de warme lucht stroomde. Het is de moeite waard om te overwegen wat dit vertegenwoordigt. In de eerste en tweede eeuw, in een landschap dat vandaag de dag als afgelegen en landelijk wordt beschouwd zelfs naar Franse normen, baadden mensen in verwarmd water, in speciaal daarvoor gebouwde Hoofdstuk Twee: Noviodunum: Toen Rome een Stad Bouwde in de Bocage 33 faciliteiten, als onderdeel van hun dagelijkse routine. Ze liepen van hun huizen naar de badhuizen zo achteloos als u naar een sportschool of zwembad zou lopen. Ze verwachtten warm water. Ze verwachtten het elke dag. Die verwachting zou pas meer dan duizend jaar later weer worden ingelost, nadat het systeem was ingestort. Het forum, het bestuurlijke en commerciële hart van de stad, is minder goed bewaard maar de voetafdruk is vastgesteld door opgraving. Het nam de centrale positie in die fora innamen in elke Romeinse stad: de plek waar recht werd gesproken, goederen werden verhandeld, belastingen werden geïnd en openbare mededelingen werden aangeplakt. Het forum bij Jublains was bescheiden van schaal, passend bij zijn status als kleine regionale hoofdstad, maar het vervulde dezelfde functies als zijn equivalenten in Lyon of Bordeaux of Londen. De Diablintes hadden het apparaat van het Romeinse stadsleven gekregen, en het bewijsmateriaal suggereert dat ze het gewillig gebruikten. Binnen een generatie of twee na de verovering had het Latijn de Gallische taal vervangen in officieel gebruik. Romeins aardewerk verving lokale waar. Romeinse bouwtechnieken vervingen hout en riet. De transformatie werd niet met het zwaard afgedwongen. Ze werd overgenomen, stuk voor stuk, omdat de Romeinse beschaving dingen bood die de bestaande cultuur niet bood: warm water, spektakel, recht, wegen, en het handelsnetwerk dat een klein stadje in de bocage verbond met de markten van de Middellandse Zee. De Rivier en de Uil 34 En dan is er het fort. Het staat ten oosten van het stadscentrum, een massief rechthoekig ommuurd terrein met muren van drie meter dik en torens op elke hoek, gebouwd in de late derde eeuw, ruwweg tweehonderd jaar nadat de stad was gesticht. Het is de grootste en best bewaarde structuur op de site, en het is de structuur die het meeste debat genereert onder archeologen. Het is ook het meest visueel indrukwekkende bouwwerk bij Jublains, en waarschijnlijk het meest visueel indrukwekkende Romeinse bouwwerk in Mayenne. De muren zijn prachtig geconstrueerd, afwisselende lagen van behouwen steen en platte baksteen in de Romeinse stijl, en ze hebben zeventien eeuwen van weer, verwaarlozing, hergebruik voor de landbouw en steenroof doorstaan met opmerkelijke integriteit. U kunt naar de wandelgang bovenop de muur klimmen en naar beneden in het interieur kijken, dat nu een open grasveld is, en naar buiten over de bocage in elke richting. Op een heldere dag is het uitzicht uitgebreid. Op een grijze dag, wat in Mayenne gebruikelijker is dan het toeristenbureau zou wensen, ziet het fort er streng en doelgericht en licht dreigend uit, wat misschien precies is wat de bouwers bedoelden. Het probleem is het doel ervan. Een militair fort zou logisch zijn in een grenszone, maar Jublains lag niet aan een grens. Tegen de late derde eeuw stonden de grenzen van het Rijk onder druk van Germaanse stammen in het noorden en oosten, maar de dreiging had dit deel van Gallië nog niet bereikt. Een opslagplaats of Hoofdstuk Twee: Noviodunum: Toen Rome een Stad Bouwde in de Bocage 35 graanschuur is voorgesteld, en de schaal van het gebouw zou deze interpretatie ondersteunen: het had enorme hoeveelheden graan of andere voorraden kunnen bevatten, bestemd voor de legioenen of voor herverdeling over de regio. Een schatkist is een andere mogelijkheid, een beveiligde opslagplaats voor de belastinginkomsten die uit het omringende gebied werden geïnd. Sommige geleerden hebben gesuggereerd dat het werd gebouwd als reactie op de Bagaudae, de boerenopstanden die delen van Gallië verstoorden in de derde en vierde eeuw, en dat het diende als steunpunt voor het Romeinse gezag in een regio waar dat gezag werd uitgedaagd van onderaf en van buiten de grenzen. Het eerlijke antwoord is dat we het niet weten. Het fort bij Jublains blijft raadselachtig, en dat is deel van zijn aantrekkingskracht. De afwezigheid van een definitieve verklaring is geen falen van de archeologie. Het is een herinnering dat het verleden zichzelf niet altijd verklaart. Het museum bij Jublains, gehuisvest in een modern gebouw naast de site, brengt de archeologie tot leven met collecties die niet alleen de Romeinse periode bestrijken maar ook de eerdere Gallische nederzetting. De Diablintes lieten sporen na van hun eigen cultuur: aardewerk, metaalwerk, munten, en de resten van het heiligdom dat aan de Romeinse tempel voorafging. Het museum presenteert de overgang van Gallische naar Gallo-Romeinse cultuur niet als een plotselinge breuk maar als een geleidelijk proces van adoptie en aanpassing. De Diablintes hielden niet op Diablintes te zijn toen de Romeinen arriveerden. Ze werden iets nieuws: Gallo-Romeinen, mensen die Latijn De Rivier en de Uil 36 spraken en aanbaden bij een Romeinse tempel maar die elementen van hun eigen identiteit behielden, hun eigen ambachtelijke tradities, hun eigen relatie met het landschap. De munten in de collectie vertellen dit verhaal bijzonder goed. Vroege stukken dragen Gallische symbolen en opschriften, gestileerde paarden en abstracte patronen afgeleid van Griekse originelen die waren gekopieerd en opnieuw gekopieerd totdat ze iets geheel eigens waren geworden. Latere munten zijn puur